Galicia xoga na liga da Intelixencia Artificial con armas de primeira división
O CESGA estreará en xuño o primeiro ordenador cuántico do noroeste ibérico, unha máquina de 54 qubits que sitúa a comunidade na elite tecnolóxica europea. A saúde, a meteoroloxía e a física de partículas serán os primeiros campos de proba
O vindeiro mes de xuño, sen saír deste 2026, Galicia estreará algo que ata hai pouco só estaba ao alcance dos grandes centros tecnolóxicos internacionais. Un ordenador cuántico de 54 qubits, o primeiro que se instala no noroeste da Península, empezará a funcionar no Centro de Supercomputación de Galicia (CESGA) .
Non é unha máquina calquera. Trátase do sistema IQM Radiance, desenvolvido pola finlandesa IQM Quantum Computers en colaboración con Telefónica, que se complementará cun equipo máis modesto de 5 qubits (o IQM Spark) adicado á formación e á experimentación . Xuntos, estes dous equipos converterán o CESGA nun dos nodos europeos de referencia na carreira pola computación cuántica.
Pero o máis importante non é a máquina en si mesma. É o que vén con ela: un ecosistema. Porque de nada serve o hardware máis potente se non hai cerebros que o programen, problemas que o desafíen e aplicacións que o utilicen.
Tres laboratorios, unha estratexia
Galicia non se limitou a mercar un ordenador caro e esperar que os milagres ocorran. A Xunta, a través do CESGA, asinou nos últimos meses tres convenios estratéxicos que vertebran toda a aposta cuántica do país.
O primeiro, e máis ambicioso, é o Quantum Computing Lab, un laboratorio compartido entre o CESGA e o Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE) da USC. Cun investimento de 2,2 millóns de euros, este espazo único en España estará especializado en simulación cuántica aplicada á física de partículas e nuclear .
Que significa isto en cristiano? Pois que os investigadores galegos poderán facer algo que ata agora era imposible: simular o comportamento do plasma de quarks e gluóns, ese estado primordial da materia que se produce nos aceleradores do CERN, ou estudar a estrutura do núcleo atómico con precisión milimétrica . Non é ciencia ficción. É ciencia de fronteira, da que explora os límites do coñecemento actual.
O segundo laboratorio, o Quantum Optical Computing Lab, instalarase en Vigo, no Vigo Quantum Communication Center (VQCC) dependente do centro de investigación atlanTTic. Cun orzamento de 2,4 millóns de euros, estará adicado á computación cuántica óptica, unha rama que promete resolver problemas de optimización complexos (rutas, calendarios, deseño de materiais, xestión de carteiras) moito máis rápido e con menos enerxía que os ordenadores clásicos .
E o terceiro movemento, selado hai só uns días, é o convenio marco entre a UDC e o CESGA para os vindeiros catro anos. O acordo permitirá intensificar a colaboración en supercomputación, computación cuántica e, o máis importante, formación avanzada. Falamos de teses de doutoramento, programas conxuntos e, sobre todo, de crear o talento que mañá manexará estas máquinas .
Aplicacións reais: non só para físicos
A computación cuántica non é un exercicio intelectual reservado a uns poucos privilexiados. Polo menos, non debería selo. E Galicia parece telo claro.
Os novos sistemas do CESGA, integrados co superordenador Finisterrae IV e cun novo sistema de almacenamento masivo de datos, permitirán desenvolver aplicacións híbridas (cuánticas + intelixencia artificial + HPC) en sectores crave . A saúde é un deles: os algoritmos cuánticos poden acelerar o descubrimento de fármacos, optimizar tratamentos personalizados ou analizar xenes como nunca antes se fixo.
A meteoroloxía é outro campo de proba. Galicia ten unha tradición forte en predición climática, e a computación cuántica pode mellorar drasticamente a precisión dos modelos. Tamén a loxística, a ciberseguridade (outro dos eixos do convenio coa UDC) e, por suposto, a intelixencia artificial .
De feito, o Quantum Optical Computing Lab de Vigo está deseñado para posicionar Galicia dentro da plataforma experimental da futura Fábrica Europea de Intelixencia Artificial. Unha declaración de intións non menor .
O CESGA como infraestrutura nacional
O CESGA non é un centro calquera. É a infraestructura científica singular de Galicia en computación avanzada, e leva anos demostrando que está á altura dos mellores centros europeos. A chegada dos sistemas de IQM, os primeiros que se instalan en España desta compañía, confirma esa traxectoria .
Pero o verdadeiro salto cualitativo virá cando todo este ecosistema se poña en marcha de forma coordinada. Cando os investigadores do IGFAE usen o ordenador cuántico de Santiago, os enxeñeiros de Vigo desenvolvan novos algoritmos ópticos, os programadores da UDC formen o talento e a Xunta, dunha vez por todas, aposte por unha estratexia a longo prazo.
Non vai ser doado. A computación cuántica está aínda en fase embrionaria. Os sistemas actuais teñen limitacións (erros, decoherencia, escalabilidade) e a carreira mundial é feroz. Pero Galicia fixo os deberes. Mentres outros lugares miran, aquí xa estamos a construír.
E iso, nun país pequeno e periférico, non é pouco.