Lume en abril: cando a choiva non é garantía de nada

Despois dun dos invernos máis chuviosos da última década, Galicia volve arder. E a culpa non é só do clima

Abril é tradicionalmente mes de auga. Este ano cum cumpriu. As estatísticas da MeteoGalicia din que o outono e o inverno deixaron rexistros por riba da media, encheuse o chan de humidade e a herba medrou coma nunca. A xente respiraba aliviada, convencida de que a temida campaña de lumes chegaría tarde ou que sería leve. A natureza, porén, ten outras maneiras de desmentir os prognósticos.

Nos últimos días, varias parroquias das provincias de Ourense e Pontevedra arderon. Nada que ver cos grandes lumes do verán, pero o suficiente para reabrir un debate que ningún galego quere ter: por que arde tanto e tan cedo? A resposta, como case sempre, non é única.

Choveu moito, pero o problema non é só a seca

A primeira impresión apunta ao cambio climático. E é certo que os patróns están a variar. As ondas de calor chegan cada vez máis cedo, e este abril tivemos días con temperaturas propias do mes de xullo. O chan pode estar húmido, pero a biomasa fina —herba, mato, follaxe seca— non precisa moito para arder. Un día de vento e unha faísca son suficientes.

Pero culpar só ao cambio climático sería un erro, e un perigoso. O problema galego ten moito de humano e moito de histórico.

A maldición do eucalipto: herba baixo unha bomba

Se hai un tema que pon de acordo a enxeñeiros forestais e ecoloxistas é o do eucalipto. Esta árbore, traída de Australia no século XIX, converteuse na base da industria pasteira galega. Crece rápido, dá boa madeira e deixa cartos. Pero ten unha pega letal: absorbe auga coma se non houbese mañá.

Un estudo recente sobre o impacto do lume no Parque Natural das Fragas do Eume demostrou que a vexetación non autóctona —especialmente o eucalipto— non só non axuda a reter a humidade, senón que modifica as propiedades do solo . A auga que chove non se infiltra igual. O subsolo queda máis seco, e o que arde non é só o que está por riba.

Os carballeiros, pola contra, actúan como esponxas. A folla morta descompóñense, xera mantillo, retén a auga e crea un microclima que dificulta a propagación do lume. O eucalipto fai o contrario: seca o chan, acumula material altamente inflamable nas pólas e nas follas, e ademais arde con moita máis intensidade.

¿Intereses espurios? Unha conversa incómoda

Chegamos á parte que a ninguén lle gusta sacar á luz. Galicia ten unha paisaxe pensada para producir, non para protexerse. As repoboacións masivas de eucalipto das últimas décadas non foron un capricho. Foron unha aposta industrial que deixou atrás a diversidade forestal.

Hai quen di que as aseguradoras non queren escoitar falar de reforestación con autóctonas porque non é rendible. Hai quen sinala a certos intermediarios que viven da madeira de eucalipto e que presionan para que non cambien as normas. E hai, por suposto, a política. O monte galego está tan fragmentado en parcelas minúsculas que ningún plan a longo prazo é doado de aplicar.

Non se trata de inventar conspiracións. Trátase de preguntarse por que, sabendo o que sabemos, seguimos a plantar eucaliptos onde debería haber carballos, bidueiros ou castiñeiros. A resposta non é ecolóxica, é económica.

O que podemos facer: da queixa á acción

Porque non todo está perdido. O estudo das Fragas do Eume tamén mostra que a recuperación do solo é posible se se actúa a tempo . A natureza ten memoria, e se lle damos oportunidade, responde.

Algúns concellos xa están a poñer en marcha plans de substitución gradual de eucaliptos por especies autóctonas en áreas prioritarias. A Xunta aprobou axudas para a xestión forestal sustentable, aínda que moitos as ven insuficientes. E os grupos de voluntarios, os famosos “brigadistas”, seguen a ser a primeira liña de defensa.

Pero o cambio de verdade virá cando os galegos entendamos que o monte non é un almacén de madeira, é un escudo. E que cada eucalipto que se planta sen control é como deixar unha ventá aberta para que entre o lume.

Abril non é verán, pero arde igual

Os lumes de abril son o aviso. Din que este ano foi o inverno máis chuvioso en décadas, e aínda así arde. Imaxinade o que pode pasar en xullo, agosto ou setembro, cando a calor aperte de verdade.

O cambio climático é real, e vai poñer as cousas máis difíciles. Pero mentres sigamos a tratar os síntomas e non a enfermidade —esa enfermidade chamada modelo forestal insostible—, Galicia seguirá a arder. En abril, en maio e en cada estación que se deixe.

Agora, coa terra aínda quente, é o momento de preguntar: queremos seguir a apagar lumes ou preferimos deixar de provocalos?

Con información da MeteoGalicia, do estudo publicado en “Catena” sobre os efectos do lume nas Fragas do Eume  e do trabalho de campo das agrupacións de voluntarios.