A illa de Sálvora e os 500.000 m³ de lodos: cando o Parque Nacional serve de excusa

A Xunta quere verter medio millón de metros cúbicos de sedimentos do Lérez a só tres quilómetros da illa de Sálvora. O curioso é que a zona escollida está dentro da Rede Natura e a un paso do parque nacional, pero os informes oficiais din que “non haberá afección significativa”

Onte espertamos coa noticia: 500.000 metros cúbicos de lodos, procedentes do dragado do río Lérez, van parar ao mar. O punto elixido? A tres quilómetros da illa de Sálvora, unha das catro xoias do Parque Nacional Illas Atlánticas. Non é broma. É un feito. E leva 15 anos dando voltas .

A Xunta, a través de Portos de Galicia, defende a necesidade da obra. O canal do Lérez perdeu calado, os pantaláns do Club Naval quedan inutilizados coa marea baixa e os mariscadores da ría de Pontevedra levan anos pedindo unha solución. O proxecto, que costará case 12 millóns de euros, promete devolver a operatividade ao porto e, de paso, “rexenerar os bancos marisqueiros da bocana” .

Pero o diabo, coma sempre, está nos detalles.

O paraíso das aves e os lodos “compatibles”

Sálvora non é unha illa calquera. É parte do Parque Nacional Illas Atlánticas, o espazo coa máxima protección ambiental de Galicia. Todo o seu contorno está dentro da Rede Natura 2000 e, ademais, é ZEPA, Zona de Especial Protección para as Aves .

Alí viven, entre outras, a pardela balear (en perigo crítico de extinción), o cormorán moñudo atlántico e o colimbo grande. Aves que se alimentan no mar, que dependen da claridade da auga para ver as súas presas.

O estudo de impacto ambiental, elaborado polo CEDEX, é tan contradictorio como previsible. Por un lado, admite que o vertido “causaría a entrada na columna de auga de partículas en suspensión potencialmente acompañadas de materia orgánica e substancias contaminantes”. Recoñece que habería “cambios na estrutura, composición e funcionalidade das redes tróficas locais, causando un empobrecemento xeral da biodiversidade” .

Pero despois, maxicamente, conclúe que o impacto “se considera pouco significativo e compatible”. Que as aves terán dificultades para alimentarse polo aumento da turbidez, pero que é “de corta duración e moi pequena magnitude” .

A pregunta é inevitable: se o impacto é tan pequeno, por que o proxecto levou 15 anos parado? Por que se descartou o punto de Tambo? Por que a propia Xunta tivo que cambiar o lugar de vertido?

O que non din os informes: mercurio, metais pesados e lodos que foxen

As asociacións ecologistas, e tamén algunhas cofradías, levan meses alertando. Anduxía, de Bueu, presentou alegacións baseándose en datos concretos: os informes do CIS de 2009 detectaron niveis de mercurio na zona, asociados á actividade industrial histórica do relleno de Lourizán. O problema é que as mostras actuais son case todas superficiais e non reflicten a contaminación das capas profundas .

A Asociación Pola Defensa da Ría (APDR) vai máis aló: din que o proxecto é “só un parche”, que non aborda as causas da sedimentación e que o punto de vertido preto de Sálvora é “inaceptable” .

Pero hai un dato que debería facer reflexionar a calquera. O punto de vertido elixido, chamado “zona B”, está a menos de dous quilómetros do antigo vertedoiro E8, pechado en 2021 porque xa non cabía máis. E nese E8 botáronse máis de 3,5 millóns de metros cúbicos de lodos ao longo de dúas décadas. Pois ben, segundo os informes que manexa Anduxía, só permanecen no fondo 1,9 millóns. O 46% do material desapareceu, dispersado polas correntes .

Onde foi parar? Pois a mesma correntes que moven eses lodos son as que os poden levar cara á ría de Arousa, cara aos bancos marisqueiros, cara ás zonas de cría. O estudo de dispersión di que as manchas de turbidez quedarán a case 6 quilómetros da costa de Sálvora. Pero a experiencia di que os finos, os materiais máis lixeiros, viaxan .

O debate incómodo: por que non en terra?

A alternativa existe: tratar os lodos en terra. Estabilizalos, descontaminalos se é necesario, e usalos para reencher canteiras ou minas abandonadas. É o que se fixo noutros lugares. É o que pide a APDR .

Pero a Xunta descártao rotundamente. Os argumentos son “lóxica e economicamente inviable” e “elevada pegada de carbono”. O conselleira do Mar, Rosa Quintana, foi contundente hai uns anos: “O que se extraia do mar ten que volver ao mar” .

Hai quen ve nesa frase unha declaración de principios ecolóxica. Outros ven unha escusa para non gastar os cartos que custaría transportar eses lodos a unha planta de tratamento. Porque tel que facer en terra serían máis de 4.000 camións cruzando Pontevedra . E iso, ademais de caro, dá mala imaxe.

O PP de Pontevedra, mentres, esixe ao alcalde Lores “apoio sen fisuras” ao proxecto e acusa a BNG e PSOE de poñer “paus nas rodas” . A política, unha vez máis, anteponse á evidencia científica.

E os mariscadores? Os de sempre, pagando o pato

No medio desta historia hai un sector que non ten culpa ningunha: o marisqueo. Tanto na ría de Pontevedra como na de Arousa. O propio estudo de impacto ambiental recoñece que o dragado causará un “impacto severo” nos bancos marisqueiros do canal, e que haberá que parar a actividade durante as obras. Despois, propoñen “medidas compensatorias de carácter económico” .

Tradución: imos parar o traballo de centos de familias, imos arriscarnos a que as mareas vermellas (favorecidas pola materia orgánica dos lodos) se multipliquen, e despois xa veremos canto lles pagamos. O mesmo sector que xa vén de anos de crises de produción, que loita cada día contra a contaminación e a sobrexplotación, vai ter que asumir outro parón. E todo para que o Club Naval teña máis calado.

Porque non nos enganemos: o gran beneficiado desta obra non é o marisqueo, son os deportes náuticos e a navegación recreativa. O propio presidente do Club Naval, Enrique Dobarro, recoñece que teñen “inutilizada boa parte dos pantaláns” e que “xa non hai escapatoria” . Pois iso.

O que vén: alegacións, prazos e moita incerteza

O proxecto está en información pública. Máis de 30 colectivos, entre eles cofradías, asociacións de mexilloeiros, ecologistas e a CIG, presentaron alegacións . O Parlamento galego aprobou unha proposición pedindo “alternativas” a Sálvora, aínda que a Xunta fai oído xordo .

A previsión é licitar as obras este ano e comezar en 2027 . Se non hai máis atrasos, claro. Porque xa van 15 anos e contando.

Mentres, Sálvora segue alí. Coas súas aves, coas súas augas claras, coa súa condición de parque nacional. Un título que, ao que parece, non serve para protexela dun vertedoiro a tres quilómetros. Porque o que non se ve, din, non contamina. E se os informes oficiais din que é compatible, quen somos nós para dubidar?

A pregunta non é se o dragado é necesario. Probablemente si. A pregunta é por que, despois de 15 anos, a única solución que se lles ocorreu aos nosos gobernantes é tirar os lodos ao lado dun parque nacional. Por que non se buscou un punto máis afastado, máis profundo, menos sensible. Por que non se investiu en tratalos en terra.

A resposta, como case sempre, é económica. Mellor dito: é política. E mentres, Sálvora espera. Os mariscadores, tamén.