Os galegos en Cuba: Unha historia de dous lados do Atlántico

Os galegos en Cuba: Unha historia de dous lados do Atlántico fronte a un futuro incerto

I. Cuba na alma de Galicia: a historia dunha emigración que forxou un país

A relación entre Galicia e Cuba non é simplemente a dun territorio de orixe e un destino migratorio; é un vínculo profundo, tecido con fíos de esperanza, sacrificio e un intercambio cultural que marcou a identidade de ambas as dúas beiras do Atlántico. Durante máis dun século, a illa caribeña representou para milleiros de galegos o “soño americano”, unha terra de oportunidades para fuxir da fame, da falta de horizontes e dunha estrutura social que asfixiaba as posibilidades de progreso. A magnitude deste fenómeno foi tal que, nas vésperas da I Guerra Mundial, A Habana era a segunda cidade do mundo con máis galegos, só superada por Bos Aires.

As orixes desta emigración masiva son complexas e están enraizadas na profunda crise que vivía Galicia no século XIX. O desequilibrio entre a poboación e os escasos recursos, unido a un sistema de propiedade da terra inxusto (o foro) e a unha sucesión de malas colleitas, crearon un caldo de cultivo propicio para a saída masiva de persoas. Cuba, pola súa banda, convertérase nun dos principais motores económicos do decadente imperio español, cunha industria azucreira en plena expansión que demandaba man de obra constantemente.

Aínda que xa houbera presenza galega na illa en séculos anteriores, a gran corrente migratoria comezou a mediados do século XIX. Entre 1821 e 1877, moitos partiron desde o porto de Vigo cara á Habana, fuxindo da fame e das presións políticas. O fluxo non fixo máis que medrar co cambio de século. Entre 1899 e 1960, calcúlase que uns 378.000 inmigrantes procedentes de Galicia chegaron a Cuba, representando case o 45% do total da emigración española á illa. Foi un movemento de poboación tan significativo que algúns estudos elevan a cifra total de inmigrantes galegos nese período a preto de medio millón.

A historia desta emigración, con todo, non foi un camiño de rosas. Máis alá do relato épico de “facer as Américas”, existiron episodios escuros e pouco coñecidos. Un dos máis estremecedores é o que narra a novela “Azucre”, da autora galega Bibiana Candia, que rescata a historia real de máis de 1.700 galegos que foron enganados e reducidos á escravitude en plantacións de azucre cubanas a mans doutro galego, Urbano Feijóo de Sotomayor, a mediados do século XIX. Este feito, que pasou case desapercibido na memoria popular, revela a cara máis brutal dun proceso migratorio que, para moitos, comezou cunha terrible traizón.

A pesar das duras condicións que afrontaron moitos, a comunidade galega en Cuba pronto comezou a organizarse e a prosperar. Os emigrantes agrupábanse segundo as súas aldeas e parroquias de orixe, creando unha densa rede de sociedades locais e comarcais. Estas asociacións non só proporcionaban apoio mutuo e un sentido de pertenza lonxe do fogar, senón que se converteron en auténticos focos de dinamismo cultural e político.

A Habana converteuse nun laboratorio do galeguismo. Lonxe da censura e do control caciquil da Galicia rural, os emigrantes puideron dar renda solta ás súas ideas de renovación para a súa terra natal. O caso máis emblemático foi o do Centro Gallego de La Habana, fundado en 1879, que se erixiu como a primeira gran institución da emigración galega en América. Este impoñente edificio, inaugurado en 1915 no corazón da capital cubana (hoxe Gran Teatro da Habana), foi moito máis que un centro social; foi a cerna da cultura galega no exilio.

A transcendencia do Centro Gallego é difícil de exaxerar. Nas súas salas xestáronse algúns dos símbolos fundacionais da identidade galega contemporánea:

• A Real Academia Galega (RAG): O 23 de setembro de 1905 constituíuse na Habana a Asociación Iniciadora e Protectora da Real Academia Galega, impulsada por figuras como Manuel Curros Enríquez e Xosé Fontenla Leal. O seu obxectivo era claro: crear unha academia que preservase e dignificase a lingua galega, un fito que se acadaría en 1906 coa fundación da RAG na Coruña.

• O Himno Galego: A letra de “Os Pinos” de Eduardo Pondal estreouse musicalmente por primeira vez o 20 de decembro de 1907 no Centro Gallego da Habana. A música foi composta por Pascual Veiga, e aquela interpretación converteuse nun acto fundacional do nacionalismo galego.

• O apoio a Rosalía de Castro: A propia Rosalía de Castro publicou na Habana a súa obra “Follas Novas” en 1880, e o Centro Gallego prestoulle axuda económica en momentos de dificultade, consciente da importancia capital da súa figura para as letras galegas.

• Un fervedoiro cultural: O Centro foi frecuentado por unha pléiade de figuras fundamentais da cultura galega, como Curros Enríquez, Ramón Cabanillas, Valle-Inclán ou Castelao, que atoparon na comunidade emigrante un público receptivo e un mecenado fundamental para as súas obras.

Este dinamismo non só se limitou ás elites culturais. Os emigrantes retornados, ou “indianos”, e as súas remesas de diñeiro transformaron a paisaxe de Galicia. Con estes recursos financiáronse escolas, sociedades agrarias, melloras técnicas na agricultura e mesmo a redención de foros, contribuíndo a erosionar as vellas estruturas caciquís. O fluxo de ideas e cartos desde Cuba foi un axente modernizador de primeira orde para a sociedade galega.

A pegada galega en Cuba é igualmente fonda e perdurable. Esténdese pola illa, con importantes comunidades en cidades como Cárdenas, Matanzas, Pinar del Río, Camagüey, Trinidad, Cienfuegos, Santa Clara, Santiago de Cuba e Guantánamo. O seu legado é visible na arquitectura de teatros como o Payret ou o Fausto, e en fábricas emblemáticas como as cervexeiras La Tropical e La Polar. Incluso na música, proxectos como “Son galego, son cubano”, do músico Roi Casal, manteñen viva esta ponte cultural, unindo a memoria do escritor Xosé Neira Vilas coa voz de figuras como Pablo Milanés, quen sentía por Galicia un profundo agarimo. Calcúlase que hoxe en día, preto de dous millóns de cubanos teñen ascendencia galega, o que supón arredor do 20% da poboación da illa.

II. A tormenta perfecta: a comunidade galega ante a crise cubana e as presións de Trump

Se a historia entre Galicia e Cuba é un relato de encontros e construción mutua, o presente é un escenario cheo de incerteza e dificultades. A comunidade galega que aínda reside na illa —estimada en máis de 45.000 membros— enfróntase a unha “tormenta perfecta” que combina unha crise interna sen precedentes cunha presión externa que ameaza con asfixiar aínda máis o país.

A crise económica máis grave en décadas

Cuba está a atravesar a súa maior crise económica desde a súa independencia, unha situación que moitos expertos cualifican como aínda máis grave que o “Período Especial” dos anos 90 tras a caída da Unión Soviética. A economía non deixa de contraerse, acumulando un retroceso que algúns estudos sitúan nun 15% desde o ano 2020. Esta situación tradúcese nun día a día extremadamente difícil para todos os cubanos, incluídos os galegos alí residentes:

• Apagóns xeneralizados e crise enerxética: O Sistema Eléctrico Nacional colapsou en varias ocasións, e a poboación sofre apagóns diarios que poden superar as 20 e mesmo as 30 horas nalgunhas provincias. Estes cortes afectan tamén á subministración de auga potable, á conectividade a internet e á conservación de alimentos.

• Escaseza de produtos básicos e fame: A falta de gas, electricidade e alimentos obriga a moitas familias a volver a cociñar con carbón ou leña, unha realidade impensable hai uns anos. A venda de gas licuado foi suspendida en moitas provincias debido á “non existencia do produto”, e o seu prezo no mercado negro disparouse ata niveis inasumibles, chegando a custar o equivalente a dez salarios mínimos. A canastra básica familiar é unha quimera, e a fame aperta cada vez máis.

• Colapso do sistema sanitario e crise hídrica: A crise enerxética e a falta de recursos fixeron que o sistema de saúde, outrora un orgullo da revolución, se atope ao bordo do colapso, cunha grave escaseza de medicamentos e de persoal sanitario que emigra en masa. Ademais, máis de 3 millóns de persoas en todo o país sofren cortes no abastecemento de auga.

• Éxodo masivo: A desesperación levou a que máis dun millón de cubanos emigrasen entre 2022 e 2025, dunha poboación total duns 11 millóns. É un éxodo sen precedentes que está a baleirar o país de mocidade e talento.

A ameaza de Trump: máis presión sobre unha economía afogada

Neste contexto de máxima vulnerabilidade, a política de máxima presión da Administración de Donald Trump supón un golpe adicional que dificulta aínda máis a vida dos cubanos. Lonxe de aliviar as sancións, o goberno estadounidense endureceunas aínda máis, co argumento de combater a “influencia maligna” do réxime cubano e os seus vínculos con países como Rusia ou grupos como Hezbolá e Hamás.

As principais medidas adoptadas por Trump son:

• Declaración de “emerxencia nacional”: O 29 de xaneiro de 2026, Trump asinou unha orde executiva declarando unha emerxencia nacional debido ás “ameazas” do goberno de Cuba. Isto permite a adopción de medidas económicas excepcionais.

• Arancelas a terceiros países: A nova orde establece un sistema de arancelas adicionais sobre as importacións de calquera país que subministre petróleo a Cuba, de forma directa ou indirecta. O obxectivo é cortar o abastecemento enerxético da illa para asfixiar economicamente ao réxime.

• Endurecemento das restricións de viaxe: Reforzouse a prohibición de viaxes turísticas de cidadáns estadounidenses a Cuba, un golpe directo a unha das principais fontes de divisas do país, nun momento no que o turismo xa estaba baixo mínimos debido aos apagóns.

• Máis de 240 novas sancións: Desde o seu regreso ao poder, a administración Trump adoptou máis de 240 novas sancións contra Cuba, debilitando considerablemente a súa economía. Isto inclúe a prohibición de facer negocios co conglomerado militar GAESA, que controla gran parte da industria turística cubana.

• Ameaza de suspender a “migración do terceiro mundo”: En novembro de 2025, Trump ameazou con suspender permanentemente a migración desde “países do terceiro mundo” e revogar millóns de visados. Aínda que a declaración era xeral, afecta directamente á poboación cubana que busca unha saída á crise.

O goberno cubano denunciou que estas medidas “reforzan a agresión e o bloqueo económico que castiga a todo o pobo cubano” e constitúen o principal obstáculo para o seu desenvolvemento. Mentres, a comunidade internacional e o propio exilio cubano debátense entre o apoio á presión contra o réxime e a preocupación polo sufrimento que esta política inflixe á poboación civil.

O apoio desde Galicia: un salvavidas para a comunidade

Neste escenario tan adverso, o apoio da Xunta de Galicia convértese nun salvavidas fundamental para os galegos que permanecen en Cuba. O Goberno galego, a través da Secretaría Xeral da Emigración, mantén un firme compromiso co benestar da colectividade galega na illa.

O secretario xeral da Emigración, Antonio Rodríguez Miranda, mantivo reunións tanto en Santiago como na Habana co presidente da Federación de Sociedades Galegas en Cuba, Sergio Toledo, para trasladar o apoio do Goberno galego e coordinar a axuda. Grazas a este labor, a Xunta consegue axudar cada ano a máis de 7.000 familias en toda Cuba.

Estes esforzos céntranse en:

• Programas de apoio cultural, educativo, social e económico, deseñados para mellorar a calidade de vida dos galegos en Cuba e fortalecer a súa conexión coa terra natal.

• Programas de retorno e reencontro, como “Reencontros” e “Conecta con Galicia”, que permiten a galegos residentes no exterior visitar a súa terra de orixe e manter vivos os lazos familiares e culturais.

• Cooperación co Consulado de España na Habana, para atender as necesidades máis urxentes da comunidade e garantir unha canle de comunicación fluída.

A pesar das enormes dificultades, a comunidade galega en Cuba resiste. As súas sociedades, herdeiras daquelas primeiras asociacións de socorros mutuos, seguen a ser un punto de encontro e un referente de identidade, loitando por preservar a cultura e a lingua galegas nun contexto de crise total.

III. Conclusión: Un futuro incerto para un vínculo indestrutible

A historia dos galegos en Cuba é un espello da historia da propia Galicia: unha terra de emigrantes que, na distancia, construíron unha parte esencial da súa identidade. O legado desa diáspora é inmenso e permanece vivo tanto na arquitectura e a cultura da illa caribeña como nas institucións e no propio espírito galego. Hoxe, con todo, esa comunidade vese atrapada no lume cruzado dunha crise humanitaria interna e dunha guerra económica externa.

Mentres a crise en Cuba se agudiza e a política de máxima presión de Trump ameaza con prolongar o sufrimento, os galegos na illa enfróntanse ao día a día coa resiliencia que sempre caracterizou aos emigrantes. Contan, iso si, co apoio dunha Galicia que non esquece aos seus fillos e fillas no exterior. Un apoio que, aínda que limitado, mantén aceso o facho da esperanza e da identidade galega no corazón do Caribe. O futuro é máis incerto que nunca, pero o vínculo entre Galicia e Cuba, forxado durante dous séculos de historia compartida, demostrou ser máis forte que calquera tormenta.

Espero que este artigo che ofreza unha visión completa e profunda da realidade dos galegos en Cuba. Se che gustou, estaríache moi agradecido se lle das a “gústame”. Moitas grazas.Espero que este artigo che ofreza unha visión completa e profunda da realidade dos galegos en Cuba. Se che gustou, estaríache moi agradecido se lle das a “gústame”. Moitas grazas.